De evolutie heeft de mens sociaal gemaakt. We doen vrijwilligerswerk, doneren bloed, geven aan goede doelen, springen in het water om een kind te redden, juichen met z’n allen als Nederland scoort én betalen belasting. Klinkt dit bekend? Dat kan kloppen, het is de begintekst van mijn radiospotje op BNR-radio en NPO Radio1.
Het boek Belastingstelsel en ons sociale DNA begin ik met het verhaal van vijf vrienden die jaarlijks met elkaar op wintersport gaan. In 2025 dreigde een van hen af te haken vanwege financiële malaise: het faillissement van zijn onderneming door een hack van internetcriminelen en een naderende echtscheiding. Zijn vrienden wilden dat hij mee ging en betaalden voor hem. Vanzelfsprekend maakte dat de pechvogel blij. Ook de vier anderen kregen een goed gevoel. Dat goede gevoel komt voort uit ons sociale DNA, dat zich in de evolutie als sturingsmechanisme heeft ontwikkeld om groepsvorming mogelijk te maken.
Nu denk je misschien dat dergelijk gedrag zich beperkt tot familie en vrienden. Dat is niet zo. Dankzij het zogenoemde universalisme manifesteert het zich breder. Universalisme is de overtuiging dat bepaalde waarden algemeen geldig zijn en voor iedereen gelden. Het zorgt ervoor dat we als grondhouding vreemden vertrouwen, zodat we handel kunnen drijven en samen kunnen werken.
Laten we wel wezen, het is niet alleen maar sociaal gedrag in de wereld. Kijk maar eens naar de sociale media. Daar voert negativisme en wantrouwen in mens en samenleving de boventoon. Wat te denken van het volgende? Stefan, 28 jaar oud en wonend bij zijn ouders, is boos. Zijn ouders willen namelijk dat hij 250 euro per maand kostgeld gaat betalen. Zijn reactie: “ik werk verdomme keihard voor m’n geld.” Stefans boosheid illustreert het negatieve sentiment over belastingen: erfbelasting is diefstal en onze belastingeuro’s verdwijnen in de bodemloze overheidsput van verspilling en bureaucratie. Aan veel uitingen ligt de impliciete opvatting ten grondslag dat belasting vooral door anderen moet worden betaald.
Je zou er makkelijk de indruk van kunnen krijgen dat het tegenvalt met het sociale DNA van de mens. Bedenk dat ons sociale DNA er juist is om egoïsme en antisociaal gedrag te beteugelen. Moraal en rechtvaardigheid zouden overbodig zijn als het tussen mensen altijd pais en vree was. Dat er in het discours vooral aandacht is voor negativiteit, is evolutionair gezien functioneel. We moeten immers beducht zijn voor gevaar. En dat bestaat niet alleen uit giftige slangen en roofdieren, maar ook uit slechte mensen en slechte politiek. Ons sociale DNA is voortdurend aan het werk om hier iets aan te doen. Of je je daarbij laat leiden door de Bijbel, Koran, Thora, humanistische of socialistische idealen maakt niet uit: het heeft uiteindelijk hetzelfde doel.
Belastingwetten moeten rekening houden met het sociale DNA. Anders leidt het tot meer dan normale weerstand, ontwijking en ontduiking. Een belastingstelsel is idealiter verbindend. Mensen worden boos bij een onredelijke fiscale druk. Of als anderen in feitelijk dezelfde omstandigheden minder hoeven te betalen. Ze begrijpen heus wel dat bedrijven fiscaal niet het vel over de oren moet worden gehaald. Maar het verschil moet niet bovenmatig zijn. Aanbevelingen van fiscalisten, economen en andere specialisten zijn niet onaantastbaar. Het oplossen van ingewikkelde maatschappelijke vraagstukken vergt naast intelligentie (IQ) wijsheid (EQ). Wijsheid is gerelateerd aan verantwoordelijkheidsgevoel, empathie en liefde. Wetenschap heeft dat niet van nature. Deskundigen zijn onmisbaar maar met hen alleen, krijg je nog geen verbindend stelsel.
1 jun 2026