Rechtvaardigheid in onze genen

Vijf vrienden gaan al jaren met elkaar op wintersport. Tot 2015 was hun bestemming Oostenrijk, maar sindsdien is het Port du Soleil in Frankrijk. Accountant Anton gaat over het geld: hij schiet de kosten voor en brengt ze bij iedereen in rekening. Alle vijf zijn ze succesvolle ondernemers. Dat was tenminste zo tot 2025, toen het bedrijf van Egbert failliet ging door een hack van internetcriminelen. Tot overmaat van ramp gaf zijn echtgenote aan van hem te willen scheiden. Vanwege deze financiële malaise moest hij het reisje naar de sneeuw laten schieten. Dat was voor zijn vrienden onverteerbaar. Zij betaalden voor hem en dat gaf een goed gevoel. Fiscalisten krijgen misschien een associatie met het draagkrachtbeginsel.

In het boek Belastingstelsel en ons sociale DNA vind je tal van dit soort verhalen, waarmee ik je probeer te inspireren.

Het zal misschien verbazen dat het betalen van belasting in onze genen zit. Die genen zijn in honderdduizenden jaren evolutie gevormd. Ons gedrag wordt gestuurd door de moraal: regels en principes over hoe we met elkaar om moeten gaan. Het beteugelen van het eigenbelang: rekening houden met anderen en bij een verjaardag niet het grootste stuk taart nemen. Sinds we in zeer grote verbanden leven, maakt belastingheffing daar deel van uit. De moraal schrijft voor dat die last eerlijk wordt verdeeld.

Rechtvaardigheid is evolutionair gevormd bij dieren die in groepsverband leven, onder meer bij de homo sapiens en zijn voorlopers. Er wordt samen gejaagd om prooien te vangen. Het dier dat een prooi pakt, deelt het. Het individu spant zich in voor de groep en de groep bekommert zich om het individu. Als er tussen die twee polen een bepaald evenwicht is, noemen we dat rechtvaardigheid. Dit is ingebed in het sociale DNA van de mens: onze natuurlijke geneigdheid tot empathie, wederkerigheid, respect, eerlijkheid, sportiviteit, gelijkheid en redelijkheid. Het is ontstaan om samen leven mogelijk te maken. Het zorgt ervoor dat ieder aan het collectief bijdraagt, zijn deel krijgt en de vrede zoveel mogelijk wordt bewaard. Een belastingstelsel dat spoort met ons DNA -als rechtvaardig wordt ervaren- draagt bij aan stabiliteit van de samenleving en groei van welvaart en welzijn.